قدر زر زرگر شناسد، قدر گوهر گوهر

 

Kadr-i zer zerger şinâsed, kadr-i gevher gevherî.

Altının kıymetini kuyumcu, mücevherin kadrini cevherci bilir.

Özünde, bir varlığın kıymetinin ancak o işin ehli tarafından hakkıyla bilinebileceği anlamına gelen bir atasözüdür. İçinde geçen kelimelerin anlamlarına bakacak olursak zer; altın, zerger; kuyumcu, gevher; mücevher, gevheri; cevherci demektir. Bu yazıda gevher kelimesinin kökenini nerden geldiği, hangi anlamlarda, nerelerde kullanılacağına değinilecektir.

Gevher kelimesi, Farsça kökenli olup aslen Arapçaya, oradan da Türkçeye geçmiştir. Sözlükte mücevher, değerli/kıymetli taş anlamındadır. Ancak bu kelime, sadece somut bir değeri değil, aynı zamanda bir şeyin/maddenin özünü, esasını ve aslını ifade eden derin bir manevi içeriğe de sahiptir.

Gevher, öncelikle zenginlik, ihtişam ve sanatsal değerin bir göstergesi olarak kuyumculuk, mimari ve saray kültürü gibi alanlarda kullanılmıştır. Padişahların ve devlet erkanının kullandığı taht, giysi, kılıç, takı ve çeşitli eşyaların süslenmesinde kullanılan pırlanta, yakut, inci gibi değerli taşlar "gevher" olarak adlandırılmıştır. Örnek: Topkapı Sarayı'nda sergilenen ve Osmanlı kuyumculuk sanatının zirvesini temsil eden, çok sayıda değerli taşla süslü "Kaşıkçı Elması" gibi mücevherler, kelimenin maddi anlamına verilebilecek örneklerdendir. Gevher kelimesi isimlerde ve mahlas olarak da kullanılmıştır.

Örnek 1: Selçuklu hükümdarlarından II. Kılıçarslan'ın kızı Gevher Nesibe Sultan. Öyle ki Kayseri’de Çifte Medrese olarak da bilinen Gevher Nesibe Darüşşifası ve Tıp Medresesi vardır. Örnek 2: 17. yüzyılın sonları ile 18. yüzyılın başlarında yaşamış olduğu tahmin edilen ünlü bir Türk saz şairi ve halk ozanı olan Gevherî ve adını taşıdığı Gevherî Divanı vardır.

Örnek 3: Osmanlı padişahlarından 2.Mehmet, 2.Selim ve 1.Ahmed kızına "Gevher" veya "Gevherhan" ismi vermiştir. Bu isim, sarayda asaletin ve değerin bir simgesi olarak kullanılmıştır.

Kelimenin asıl derinliği manevi alandaki kullanımlarında ortaya çıkar. Türk-İslam edebiyatında, tasavvufta ve felsefede "gevher", bir varlığın değişmeyen özünü ve yüksek ahlaki niteliklerini ifade etmek için kullanılmıştır.

Asıl ve Öz: Gevher, bir kişinin fıtrî kabiliyeti, yaratılıştan gelen değeri, iyi ve kıymetli mayası anlamına gelir. Bu bağlamda, bir kişinin sahip olduğu yüksek ahlak, akıl ve edep "gevher" olarak nitelendirilir.

Klasik Türk edebiyatında şairler, manevi gerçekleri, hikmetli sözleri ve nasihatleri "gevher-i ma'nâ" (anlam cevheri) veya "gevher-i pend" (nasihat incisi) gibi tamlamalarla ifade etmişlerdir.

Nesîmî'nin, Sığmazam redifli gazelindeki, insanın manevi kimliğinin ve ruhunun asıl özünü anlatan "Gevher-i kân benim ben uş bahr ile kâna sığmazam" (O hazine kaynağının incisi/özü benim, ben ne denize ne de kaynağa sığmam) dizesi, "Cevher-i lâmekân benim" dizesindeki "cevher" kelimesi, bir insanın manevi ya da özsel değerlerini, maddi dünyaya sığmayacak kadar büyük bir varlık olarak temsil eder. Gevherin tasavvufi ve manevi öz anlamına bir örnek olarak bu gazeli gösterebiliriz.