Oldum olası nefs meselesini, ahlâkî bir problemden ziyade ontolojik bir problem olarak düşünmeye meyilliyim. Yani mesele benim için “iyi mi, kötü mü” ikiliğine sıkışan bir davranış sorunu değil; bilakis, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin mahiyetiyle, bu ilişkinin zaman içerisinde nasıl bir forma evrildiğiyle ve en nihayetinde bu formun insanı nereye yerleştirdiğiyle alakalı. Bu yüzden modern dünyada nefsin başına gelen şeyi “azgınlaşma” gibi kaba bir kelimeyle açıklamayı hem eksik hem de kolaycı buluyorum. Burada olan biten şey daha sofistike, daha sinsi ve bu nedenle çok daha tehlikeli.

Şöyle ifade edeyim: Modern insan nefsini terbiye etmiyor; onu eğitiyor da değil. Modern insan nefsini temsile hazırlıyor. Ona konuşmayı, kendini gerekçelendirmeyi, ahlâk diliyle savunma yapmayı ve hatta yer yer kendini eleştiriyormuş gibi görünmeyi öğretiyor. Nefs artık içerde tutulan, bastırılan, sakınılan bir şey olmaktan çıkıp, bilakis vitrine konan, sergilenen, üzerinde çalışılan bir projeye dönüşmüş durumda. Ve ne gariptir ki bu görünürlük, bir arınma emaresiymiş gibi algılanıyor.

Burada durup şunu sormak gerekiyor (ve bu soru geçiştirilebilecek bir soru değil): Kendini sürekli anlatan bir benlik, gerçekten kendini tanıyor mudur? Yoksa sadece kendisi hakkında konuşabilme becerisini mi geliştirmiştir? Bu ikisi arasındaki fark, ilk bakışta sanıldığı kadar küçük değil. Zira tanımak, çoğu zaman mesafe gerektirir; anlatmak ise çoğu zaman bu mesafeyi ortadan kaldırır. Mesafe kalktığında, ayırt etme kabiliyeti de ortadan kalkar. İnsan, içinden geçen her şeyi kendisi sanmaya başladığı anda, nefsle özdeşlik kurmuş olur. Bu noktadan sonra artık bir mücadeleden değil, tam teşekküllü bir birliktelikten söz ederiz.

Modern benlik tasarımının en problemli tarafı tam da burada başlıyor. Nefs, artık düşman gibi davranmıyor. Aksine, faziletli bir dil kuşanıyor; kendini sorgulayan, kendine mesafe alan, hatta yer yer kendini suçlayan bir tona bürünüyor. Fakat bu suçlama, dönüştürücü bir mahiyet taşımıyor; daha çok tahkim edici bir işlev görüyor. Yani nefs, kendini eleştirerek güçleniyor. Bu, ilk bakışta paradoks gibi durabilir; fakat biraz durup düşününce son derece tutarlı bir yapı. Zira eleştiri de bir tür merkezde kalma hâlidir. Kendini eleştiren de hâlâ kendisinin etrafında dönüyordur.

Eskiler nefsini bilmeyeni cahil sayardı; yeniler nefsini sunamayanı eksik. Bu iki pozisyonun birbirine zıt olduğunu düşünenler yanılıyor. Aslında ikisi de aynı eşiğin önünde duruyor. Biri içeri girmeyi bilmiyor, diğeri ise kapıyı ev sanıyor. Kapıyı ev sanan için içerisi artık bir merak konusu değildir; çünkü eşikte durmak, ona yeterince varlık hissi verir. Görünür olmak, derinliğin yerini almıştır. Taklit, hakikatin ikamesi hâline gelmiştir.

Bilgi meselesi de burada devreye giriyor. Modern insanın bilgisi arttıkça nefsinin inceldiği gibi tuhaf bir kanaat oluşmuş durumda. Oysa bilgi, arındırılmamış bir benlikte çoğu zaman bir yük değil, bir silah işlevi görür. Nefs, bilgiyle terbiye olmaz; bilgiyle keskinleşir. Keskinleşen bir nefs ise kendini savunmayı, gerekçelendirmeyi ve en önemlisi meşrulaştırmayı çok iyi becerir. Bu yüzden “kendini bilme” söylemi, çoğu zaman “kendini tahkim etme” pratiğine dönüşür.

Arınmanın yerini estetik tercihler aldığında, mesele daha da karmaşık bir hâl alıyor. Fazlalıklar atılıyor, sadeleşiyor, minimal bir dil benimseniyor; fakat merkez olduğu gibi yerinde duruyor. Dokunulmayan, sorgulanmayan, çözülmeyen bir merkez. O merkez de tahmin edileceği üzere “ben”. Çözülmeyen şey zamanla katılaşır. Katılaşan şey ise hakikati geçirmez; sadece yansıtır. Ve insan, yansımasına bakıp hakikati gördüğünü sanır.

Belki de bütün bu sürecin en problemli tarafı, nefsin artık gizlenmeye ihtiyaç duymaması. Gizlenen şeyle mücadele edebilirsiniz; ona pusu kurabilirsiniz, mesafe koyabilirsiniz. Ama vitrine konan şey korunur. Korunan şey ise zamanla dokunulmaz hâle gelir. Dokunulmaz olanla ilişki kurmak mümkün değildir; ancak ona hizmet edersiniz. Ve insan, farkına varmadan, kendi inşa ettiği benliğin hizmetkârı olur.

Burada artık ahlâkî bir uyarı yapmanın pek bir anlamı yok. Mesele ahlâkı çoktan aşmış durumda. Bu, varoluşsal bir yönelim meselesi. Ya benlik çözülmeye razı olur ve bu çözülmenin açtığı boşlukta başka bir şeye yer açar; ya da bütün bir ömrü, parlatılmış ama hiç terbiye edilmemiş bir nefsin bakımına harcar. Üçüncü bir yol yok. En azından ben göremiyorum.

Ezcümle: ya benlik eksilir ya da insan. İkisi birden olmuyor.

g. kuş